Nắp hố ga gang, song chắn rác gang, tấm sàn grating,

Ngập lụt không chỉ do mưa lớn và hệ thống thoát nước quá tải — mà còn bị tăng nặng bởi rác thải bịt kín song chắn rác và cống thoát nước. Tình trạng này gây ra hậu quả nghiêm trọng cho giao thông, sinh hoạt của người dân và chi phí xử lý sau ngập tăng cao. Và đâu là những nguyên nhân, bài học kinh nghiệm và những giải pháp đơn giản mà hiệu quả để giảm thiểu tình trạng ngập úng do rác thải gây ra, giúp cộng đồng và doanh nghiệp cùng hành động vì môi trường sạch hơn ?

1. Tại sao rác lại gây ra ngập lụt?

Hệ thống thoát nước gồm các song chắn rác, hố ga, mương, cống… được thiết kế để ngăn chặn rác và các vật thể cứng trước khi nước đi vào hệ thống thoát nước chính. Khi hoạt động hiệu quả, chúng giúp dòng nước chảy trơn tru và giảm nguy cơ tắc nghẽn. 

Tuy nhiên, khi người dân xả rác bừa bãi, để túi nilon, chai nhựa, cành cây… ngay trên đường hoặc trong các khe chắn, các vật này bị cuốn theo dòng nước mưa và kẹt lại ngay tại song chắn rác, gây cản trở dòng chảy. Điều này dẫn tới:

• Nước không thoát kịp, gây ngập đường phố và khu vực dân cư. 

• Hệ thống cống thoát nước bị quá tải hoặc tắc nghẽn hoàn toàn, chi phí bảo trì tăng cao.

• Ô nhiễm môi trường tăng, dịch bệnh dễ bùng phát sau ngập. 

Theo nhiều báo cáo, rác thải sinh hoạt được xả trực tiếp xuống sông, kênh rạch khiến dòng chảy bị cản trở nghiêm trọng và làm hẹp dòng chảy, góp phần gây ngập lụt tại nhiều khu đô thị lớn. 

2. Hậu quả từ việc bịt kín song chắn rác

2.1 Giao thông và sinh hoạt bị ảnh hưởng

Khi cống bị tắc, nước mưa không thể thoát, đường phố nhanh chóng ngập lụt, ảnh hưởng tới việc đi lại của hàng nghìn người dân, phương tiện lưu thông và các hoạt động xã hội khác.

2.2 Tăng chi phí xử lý sau ngập

Tắc nghẽn do rác buộc các cơ quan chức năng phải huy động nhân lực, thiết bị để vớt rác, nạo vét hệ thống cống thoát nước, dẫn tới chi phí cao và thời gian thi công kéo dài.

2.3 Nguy cơ bùng phát dịch bệnh

Khi nước lụt tràn vào nhà cửa, mang theo rác thải và chất bẩn, môi trường trở nên ô nhiễm và tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn, côn trùng phát triển, làm tăng nguy cơ cho các bệnh truyền nhiễm.

3. Bài học từ thực tế

3.1 Bài học 1: Đừng xem thường rác nhỏ

Không phải chỉ rác lớn mới gây ra sự cố. Các mảnh nilon nhỏ, giấy gói, lá cây… khi tích tụ nhiều cũng đủ để bịt kín khe song chắn rác, gây tắc nghẽn dòng chảy. Một bài học rút ra từ nhiều khu vực đô thị là ý thức vứt rác đúng nơi quy định của mỗi người quyết định rất lớn tới hiệu quả thoát nước.

3.2 Bài học 2: Cần vệ sinh song chắn rác thường xuyên

Song chắn rác nếu không được kiểm tra và làm sạch định kỳ, đặc biệt trước và trong mùa mưa lớn, thì nguy cơ bị tắc nghẽn càng cao. Việc này không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý hạ tầng, mà doanh nghiệp và cộng đồng cũng nên phối hợp thực hiện.

3.3 Bài học 3: Thu gom rác trước mùa mưa

Lượng rác thải tăng đột biến trong mùa mưa bão là nguyên nhân phổ biến khiến hệ thống cống nhanh chóng bị quá tải. Việc tổ chức thu gom rác tại nguồn trước mùa mưa giúp giảm tải đáng kể cho hệ thống thoát nước.

3.4 Bài học 4: Thiết kế song chắn rác không phù hợp cũng gây ngập

Thực tế cho thấy, không ít điểm ngập xảy ra dù đã có song chắn rác, nhưng nguyên nhân nằm ở thiết kế chưa phù hợp với điều kiện sử dụng.
Một số song chắn rác có khe quá nhỏ dễ bị rác mịn bít kín nhanh; trong khi một số loại khác lại không có khả năng giữ rác lớn, khiến rác trôi sâu vào hệ thống cống và gây tắc ở những vị trí khó xử lý hơn.

Song chắn rác cần được lựa chọn đúng loại, đúng vị trí, phù hợp với lưu lượng nước, đặc điểm rác thải và mật độ giao thông khu vực. Việc đầu tư đúng ngay từ đầu sẽ giúp giảm đáng kể chi phí xử lý ngập về sau.

3.5 Bài học 5: Thiếu kiểm tra sau mưa lớn khiến nguy cơ tái ngập tăng cao

Nhiều khu vực sau khi xảy ra mưa lớn, rác đã bị dồn về các song chắn rác và hố ga nhưng không được kiểm tra, vệ sinh kịp thời. Khi cơn mưa tiếp theo xuất hiện, hệ thống thoát nước vốn đã bị “nghẽn sẵn” sẽ nhanh chóng quá tải và gây ngập nặng hơn.

Công tác kiểm tra, làm sạch song chắn rác sau mưa lớn quan trọng không kém trước mùa mưa. Việc xử lý sớm các điểm có nguy cơ tắc nghẽn sẽ giúp ngăn chặn tình trạng ngập tái diễn liên tục tại cùng một vị trí.

4. Giải pháp phòng tránh ngập do rác hiệu quả

4.1. Tăng cường tuyên truyền xã hội

Một trong những cách đơn giản nhưng mang lại hiệu quả lâu dài là nâng cao ý thức cộng đồng về việc bỏ rác đúng nơi quy định và không xả rác xuống hệ thống cống. Đây là bước đầu tiên để giảm tải lượng rác chảy vào hệ thống thoát nước.

4.2. Bảo trì và làm sạch song chắn rác định kỳ

Việc này giúp đảm bảo song chắn rác luôn hoạt động trơn tru, không bị vật cản tích tụ. Các công ty quản lý hạ tầng nên có kế hoạch bảo trì theo mùa, đặc biệt trước mùa mưa lớn.

4.3. Phân loại rác tại nguồn

Phân loại rác hữu cơ và vô cơ ngay tại nguồn sinh hoạt giúp giảm lượng rác thải “vô chủ” đi vào hệ thống thoát nước, từ đó giảm tắc nghẽn.

4.4. Thu gom rác tăng cường vào mùa mưa

Bằng việc tổ chức các chiến dịch thu gom rác từ trước mùa mưa, lượng rác vào hệ thống thoát nước sẽ giảm đáng kể, hạn chế tình trạng ngập úng do rác gây ra.

Ngập lụt do rác bịt kín song chắn rác không chỉ là chuyện của chính quyền hay đơn vị quản lý hạ tầng — mà còn là vấn đề liên quan tới từng hành động nhỏ của mỗi người dân và doanh nghiệp. Nhận thức rõ vai trò của việc bảo vệ hệ thống thoát nước, chủ động tham gia phòng tránh sẽ giúp giảm thiểu ngập úng, bảo vệ môi trường sống và nâng cao chất lượng sinh hoạt cho cộng đồng.